Son illər regionlarda ev istehsalı ilə məşğul olan ailələrin sayı xeyli artıb. Evdə hazırlanan pendir, bal, mürəbbə, turşu, xəmir məhsulları, hətta müxtəlif içkilər bazarlarda, sosial şəbəkələrdə və tanışlıq yolu ilə satışa çıxarılır. Bir çoxları üçün bu, əsas gəlir olmasa da, ailə büdcəsinə ciddi dəstəkdir. Lakin sual yaranır: ev istehsalı harada qanunidir, harada risk başlayır?
Rayon sakinləri deyir ki, iş tapmaq çətindir, maaşlar isə artan xərclərə cavab vermir. Bu səbəbdən insanlar bacardıqları işi ev şəraitində görməyə çalışırlar. “Əlimdən bu gəlir, evdə hazırlayıram, qonşuya, tanışa satıram”, – deyə bir sakin bildirir. Amma çox vaxt bu fəaliyyət qanuni tərəfi düşünülmədən həyata keçirilir.
Qanunu bilməmək məsuliyyəti aradan qaldırmır
Məsələnin əsas problemli tərəfi ondan ibarətdir ki, ev istehsalı ilə məşğul olanların böyük əksəriyyəti qanuni tələblərdən xəbərsizdir. Hansı məhsulu satmaq olar, hansını olmaz? Harada icazə lazımdır, harada yox? Bu sualların cavabı çoxları üçün qaranlıq qalır.
Qanunvericiliyə görə, qida məhsullarının satışı müəyyən sanitariya və təhlükəsizlik qaydalarına tabe olmalıdır. Lakin ev şəraitində hazırlanan məhsulların əksəriyyəti bu nəzarətdən kənarda qalır. Nəticədə vətəndaş bilmədən qaydanı pozur, risk isə onun üzərində qalır.
Sosial şəbəkə satışı: nəzarətsiz bazar
Son illər ev istehsalı məhsulların satışı əsasən sosial şəbəkələr üzərindən aparılır. “Evdə hazırlanıb”, “təbii məhsuldur” kimi ifadələr alıcı üçün cəlbedici səslənsə də, bu satışların demək olar ki, heç bir rəsmi nəzarəti yoxdur. Bu isə həm istehsalçı, həm də istehlakçı üçün risk yaradır.
Bəzi hallarda məhsulun keyfiyyəti ilə bağlı problem yarandıqda, alıcının müraciət edəcəyi konkret ünvan olmur. Digər tərəfdən, istehsalçı da məsuliyyətin harada başladığını və bitdiyini dəqiq bilmir.
Ev istehsalı qadağadırmı?
Mütəxəssislər bildirir ki, ev istehsalı tamamilə qadağan deyil. Problem onun nəzarətsiz və qaydasız şəkildə satışa çıxarılmasıdır. Kiçik həcmli istehsal, ailədaxili istifadə və ya məhdud satış bir çox hallarda problem yaratmır. Amma bu fəaliyyət davamlı gəlir mənbəyinə çevrilirsə, artıq hüquqi çərçivə tələb olunur.
Burada əsas boşluq maarifləndirmədir. İnsanlara nə qadağandır, nə mümkündür, hansı mərhələdə qeydiyyat və icazə lazımdır – bunlar sadə və aydın dillə izah edilmir.
Çıxış yolu nədir?
Məsələnin həlli nə cərimə ilə, nə də qadağa ilə mümkündür. Əsas çıxış yolu maarifləndirmə və sadələşdirilmiş mexanizmlərdir. Ev istehsalı ilə məşğul olan vətəndaş bilməlidir ki, qanuni çərçivədə işləmək onun öz marağındadır.
Ev istehsalı bu gün bir çox ailə üçün dolanışıq yoludur. Qanun isə bu reallığı nəzərə almalı, riskləri azaltmalı və vətəndaşı qorxutmadan tənzimləməlidir. Əks halda, ev istehsalı qazanc mənbəyi olmaqdan çıxıb, gizli problemə çevrilə bilər.
Niyamət Novruzov
